Заңгерлердiң халықаралық одағының төрағасы Андрей Требков Н.Назарбаевқа «Фемида» сыйлығын не үшiн бердi?
Қола берiп, алтын алу үшiн
Ұялсын дегенi де...
Демократияның дамуыны үлес қосқаны үшiн
Адам құқығы көп тапталатын елдiң басшысы алатын сыйлық бұл...
АЙТЫЛҒАН СӨЗ
Сталин ашқан Академия тәуелсіздікке қол жеткен кезде жабылды. Қазақ Үкіметі оның жабылуына айдың күннің аманында жол берді. Бұл – біздің саяси жүйенің қателігі. Бұл – факт. Сөйтіп, 70 жылдан астам тарихы бар Қазақ Академиясының құны бар-жоғы 500 доллар болып шыға келді. Оның бағасын Үкімет те, академиктер де солай деп бағалады.
Автор: Асқар Жұмаділдаев, Профессор, физика-математика ғылымдарының докторы
Бұл дөңгелек үстелде 20 жылдан берi сыртқы көшi-қон саясатында шешiмiн таппай келе жатқан күрмеуi көп күрделi мәселелер талқыға салынды. Жасылдар Руханият партиясының төрағасы Серiкжан Мәмбетәлин, жазушы Смағұл Елубай, Қазақстанның мәдениет қайраткерi Уақап Қыдырхан, оралман-жазушылар Серiк Қапшықбаев, Тұрсынәлi Рыскелдиев, республикалық “Жебеу” қоғамдық бiрлестiгi орталық атқару кеңесiнiң директоры Рахым Айыпұлы, республикалық “Отандас-ел” қоғамдық бiрлестiгiнiң төрағасы Мұқан Мамытқанұлы, жазушы Жәди Шәкен, Қалқазат Төлеухан және басқа да азаматтар өз ой-пiкiрлерiн ортаға салды.
БАЛА СҮЙМЕК ТҮГIЛI, КЕЙБIРЕУI ҮЙЛЕНIП ТЕ ҮЛГЕРМЕЙДI ЕКЕН
Менiң алдымда өндiрiсте қаза тапқандардың, олардың жесiрi мен балаларының тiзiмi жатыр. Оған “Жезқазғантүстiмет” өндiрiстiк бiрлестiгiнiң әлеуметтiк мәселелер жөнiндегi директоры Тоғызбай Тәжбенов қолын қойған. Көздегенi қайырымдылық болғанымен, қабырғаны қайыстырар қаралы тiзiм. Батпандай бейнеттiң бодауында жүрiп жан тапсырғандардың бұл тiзiмi олардың артында қалған, жасы кәмелетке толмаған балаларына жаңажылдық сыйлық әзiрлеу үшiн былтыр желтоқсанда жасалған. Әрқайсысына өндiрiстiк бiрлестiк өз қаржысы есебiнен 1500 теңгеден (!) бөлген, егер қосымша тиын-тебен қосқысы келгендер табылып жатса, оны өндiрiсте қайтыс болғандар еңбек еткен кәсiпорындар басшылығының патша көңiлiнiң қалауына қалдырған.
Ж.Түймебаев басшылық ететiн министрлiктi сотқа берушiлер саны артып келедi. Ақтөбелiк мектеп түлегi Артем Завада Бiлiм және ғылым министрлiгiн сотқа бердi. Мектептi үздiк бiтiрген мүгедек балаға бiлiм беру мекемелерi бiрыңғай ұлттық сынаққа қатыспағанын сылтау етiп үздiк үлгiдегi атестат беруден бас тартып отыр. Артемнiң айтуынша, оны мүмкiндiгi шектеулi жан ретiнде бұл сыннан шенеунiктердiң өздерi босатқан. Естерiңiзде болса, осыдан бiрер ай бұрын тағы бiр мектеп оқушысы Бiлiм және ғылым министрлiгiн сотқа берген болатын. Ол кезде үшiншi сынып оқушысы мектеп бағдарламасындағы оқулықтың баланың қалыпты
Бүгiн қоңыраудың қоңыр үнi соғылады. Әрине, балапаны мектеп табалдырығын аттағаны – ата-ана үшiн үлкен қуаныш. Әйтсе де, мектепке дайындық iсi көпшiлiктi қамкөңiл ететiнi бар. Биылғы оқу жылын кiм, қалай қарсы алып жатыр? Бiлiм беру iсiне мемлекет сақадай сай тұр ма, жоқ па? Баласын мектепте оқыту үшiн ата-ана қанша шығын шығарды? Таразылап көрдiк.Жақында ҚР Бiлiм және ғылым министрi Жансейiт Түймебаев мынадай ақпарат таратты. Қазақстанда мектептердiң тең жартысы жаңа оқу жылына дайын емес. Су жаңа 67 мектептiң тұсауы кесiлiп, пайдалануға берiледi. Дегенмен, тозығы жеткен 67 мектептiң есiгiне қара құлып салынып, жабылуы мүмкiн.
Тәуелсiз ғалымдардың айтуына сенсек, «ҰБТ» деген «картаның ойыны» шыққалы берi студенттердiң ұлттық рухы, патриоттығы, бiлiмi күрт төмендеген. Осыған сенуге бола ма? Әбден болады.Бұрындары қалай едi? Өзге оқу орындарын қоя тұрып, тек ҚазҰУ-ды алайықшы. Осы оқу орнында еңбек еткен (кейбiреулерi әлi де еңбек етiп жүр) Ыбырайым Маманов, Зейнолла Қабдолов, Кәкен Аханов, Тұрсынбек Кәкiшев, Мархабат Томанов, Орынбасар Төлегенов, Сұлтанғали Садырбаев, Рымғали Нұрғалиев, Темiрбек Қожекеев және өзге де ардақты ұстаз-ағаларымыз талапкерлерден қабылдау емтиханын алған кезде олардың тек бiлiмiн ғана тексермей, сонымен қатар бетпе-бет әңгiмелесе отырып, бұлардың қазақ тiлiн қаншалықты меңгергенiн, ой-өрiсiн, ниетiн, танымын, отаншылдығын, оттылығын да тексеретiн.
ТЕК ПРЕЗИДЕНТ ӘЛIПТIҢ АРТЫН БАҒЫП, КЕЙIНГЕ СЫРҒЫТПАСА БОЛҒАНЫ
Ұлттық мүдде айшықталып көрiнетiн ономастика саласы, оның проблемасы жөнiнде осыдан бақандай екi жыл бұрын президент Н.Назарбаев бұқара халықтың алдында сөйлегенi бар. Петропавл және Павлодар қалаларының атауын қазақшалау туралы бүй деген-дi сонда: «...Елiмiздiң зиялы қауымы бiраздан берi Петропавл, Павлодар секiлдi қалалардың атауларын өзгертсек деген ұсыныстар айтып жүр. Ленинград, Сталинград, Ульяновск секiлдi қалалар, басқа да жер аттары өзгерiп жатқанда, бұл да орынды ұсыныс шығар. Жергiлiктi әкiмшiлiктермен, мәслихат депутаттарымен ойласып көру керек. Бұл да – елмен бiрiгiп, ақылдасып шешетiн мәселе».
Өткен айдың соңында ҚР Мәдениет министрi Мұхтар Құл-Мұхаммед Тiлдердi қолдану мен дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттiк бағдарламасының жобасын көпшiлiк талқысына ұсынған болатын. Бағдарламамен танысып шыққан бiз де бұл жобаның басты кемшiлiгi қоғам талабының ескерiлмегенi екенiн жазған едiк. («Жас Алаш», «Созылған тiлдi соза түсу», 29 шiлде, №60, 2010ж). Бұл пiкiрдi тiл мамандары мен қоғам қайраткерлерi де қолдап отыр. Жобаға жаппай наразылық бiлдiрiп жатқандар да бар.
ТЕРIСКЕЙДЕГI СЫРТҚЫ КӨШI-ҚОН САЯСАТЫ ОСЫҒАН ҰҚСАЙДЫ
2010 жылы Солтүстiк Қазақстан облысына мемлекеттiк квота бойынша 500 оралман отбасын көшiру жоспарланған. Дегенмен, дәл қазiр терiскейде көш көрiктi болмай тұр. Өткен жылы Қызылжар өңiрiне кереге керген отбасы саны жылдағыдан үш есеге кемiген-дi. Ал биыл тiптi аз. Ресми мәлiметтерге жүгiнсек, бүгiнде көшiп келуге ниет бiрдiрген отбасы саны сексенге де жетпейдi. Мәселенiң мәнiсi неде? Ұлы көш неге саябырсыды? “Қызылжар өңiрiне 2006 жылы – 570, 2007 жылы – 500, 2008 жылы – 410, 2009 жылы – 154 отбасы кереге кердi, – дейдi
Қазiргi таңда Қазақстан үшiн сауатты көшi-қон саясатын жүргiзудiң мәнi зор. Бұл өз кезегiнде елiмiзде ушығып тұрған демография, мемлекеттiк тiл сынды мәселелердiң де оң шешiмiн табуға ықпалын тигiзерi анық. КСРО кезiндегi 60-жылдарды есепке алмағанда, тәуелсiздiк жылдары елiмiзге оралған қандастарымыздың да елiмiздiң дамуына қосқан үлесi айтарлықтай. Сондықтан, Қызылағаш ауылында болғанда сөйлеген сөзiнде Н.Назарбаевтың шетелден келген қандастарымызға қарата: “Қазақстанның бүгiнгi өркендеп-өскенiне олардың ешқандай еңбегi жоқ...” – деуiне ренiш бiлдiргендер аз емес. Осы орайда оралман ағайынның Қазақстанға бергенi, берерi, көшi-қон саясатындағы олқылықтар жөнiнде әңгiме қозғап көрсек.
Жаңа оқу жылынан бастап Ақтау қаласындағы Ш.Есенов атындағы Каспий мемлекеттiк технологиялар және инжиниринг университетiнде (КМТ ж ИУ) оқу ақысы тағы да қымбаттап, тiптi бұл жолы шарықтап көтерiлетiнге ұқсайды. Бұлай дейтiн себебiмiз, өткен оқу жылының аяғында университет басшылығы әртүрлi жиындар мен басқосуларда студенттерге келесi оқу жылында оқу ақысы 270-280 мың теңгеге дейiн баратынын айтып ескерткен (Бұған дейiнгi оқу ақысы 215-220 мың теңгенi құраған едi).
Қызық болғанда, билiк сыбайлас жемқорлықпен күрестi “күшейткен” сайын ел аузынан түрлi былық-шылықтар туралы еститiн болдық. Сөйтсе де, көп нәрсеге көзiмiз үйренiп, етiмiз өлiп кеткендей. Бiр ғана бiлiм саласын алайықшы. Өткенде үйге Қызылорда облысы, Шиелi ауданында тұратын бiр танысым келдi. Әңгiме жұмыс барысына ауысқанда әлгi танысым: “Жұмысым жаман емес, 30-40 мың теңге айлық аламын. Бастысы, оқу жылы басталарда үстеме сағат қосып алу үшiн директорға бес-он теңгесiн берсең болды” дедi. Бес-он теңге дегенi бес-он мың теңгенiң айналасы. Мектепке жұмысқа тұрарда онсыз да пара берiп кiретiн мұғалiм жұмысынан айырылып қалмауы үшiн де жылда директордың құлқынын тығындауы керек екен.
ҚҰҚЫҚ ҚОРҒАУ САЛАСЫН ҚАЛАЙ ЖӘНЕ ҚАНДАЙ ЖОЛМЕН ЖАҢАРТАМЫЗ?
Өткен аптаның соңында президент Нұрсұлтан Назарбаев үкiметке биылғы жылдан қалдырмай құқық қорғау саласын реформалауды тапсырып, тоқтап қалған заң жобасын тездетiп парламентке өткiзудi бұйырды. Сөйттi де, былай дедi: «Бiз жылдар бойы аз жұмыс атқарған жоқпыз. Мұны әлемдiк сарапшылар да көрiп-бiлiп отыр. Ендi сол реформаны жүргiзу ғана қалды. Бiз азаматтарымыздың құқығы өз деңгейiнде қорғалғанын қалаймыз, кәсiпкерлер де алаңсыз болуы тиiс. Құқық қорғау саласындағы сыбайлас жемқорлыққа бөгет қойылуы керек. Жауапкершiлiктi көтеру өте маңызды және әр орган өз iсiмен айналысқаны жөн. Кейбiр жаза түрлерiн балама жазамен ауыстырған дұрыс, мәселен iрi көлемде айыппұл салу немесе қоғамдық жұмысқа тарту...».
ҚР Экономикалық даму және сауда министрiнiң орынбасары Қуандық Бишiмбаевтың айтуынша, елiмiзде 3,5 миллион адам тәттi судың ащы азабын көрiп отыр. Төрт мың елдiмекен тәттi судан таршылық залалын тартуда. Үкiмет дәл осы күрмеуi көп күрделi мәселенi алдағы он жылда шешедi-мiс. Үкiмет жаңа бағдарлама арқылы ауызсу мәселесiнiң түйiнiн таратпақ. Өйткенi, бұрынғы «Ауыз су» бағдарламасы оң нәтиже бермедi. Үкiмет бар кiнәнi жобалаушылардың мойнына артып: «Жергiлiктi әкiмдiктер 8 мың емес, 12 мың мекемеге лицензия берген. Олардың арасында ауылға су тартпақ былай тұрсын, бұрын-соңды құбыр жүргiзiп көрмегендерi де бар. Соның салдарынан дәл қазiр төрт мыңға жуық ауыл әлi күнге дейiн сусыз отыр», – дейдi. Сонда сегiз жылдан берi бағдарламаның басы-қасында жүрген үкiмет қайда қарады? Неге жұмыс барысын бақылауға алмады? Ауызсуға қолы жетпей жүрген жұрттың мұң-зарына үңiлiп қарамады?
Павлодар облысының әкiмi Б.Сағынтаевқа, Павлодар қаласының әкiмi Б.Жоламановқа, Павлодар облысының прокуроры Д.Ш.Сартаевқа қарата мынаны айтқым келедi. Қаламыздағы қазақ тiлiнiң қолдану аясы өте тар екенiн өздерiңiз де бiлуге тиiссiздер, мырзалар. Расын айтсақ, мемлекеттiк тiлге деген жүрдiм-бардым көзқарас орын алған.
Мысалы, қала iшiндегi жолаушылар тасымалын алайық. Үнтаспа арқылы берiлетiн қазақ тiлiндегi аялдама хабарландырулары 20-30 пайыздан аспайды.
Жуырда Астана қаласында президент Н.Назарбаев бiр топ жастармен кездестi. Ресми ақпарат көздерi бұл кездесу жөнiнде былай деп жазды: “Олардың iшiнде кiм жоқ дейсiз, ғалым, дәрiгер, ұстаз, сәулетшi, спортшы, кәсiпкер, өнерпаз бәрi де бар”. Бiрақ, мұнымен келiсу қиын. Себебi, кездесуге еркiн ойлы, тәуелсiз жастардың бiрi де шақырылмаған. Жиналғандар тегiс “президент командасына” жататын жарамсақтардың жаңа буыны ғана.
