Мiне, осылай қаңтарылып тұрғанда көсегең көгергiр хатшы түседi жоғарыдан. Бұлтты күнде күн шыққандай қуанып, бәрiмiз соған қарай жүгiремiз. Сосын, Заң саласының «жiлiгiн шағып, майын iшкен» бiзге, жасы 20-25 жастағы шөпжелке хатшы қыз дiкең-дiкең етiп, бүкiл «ақыл-кеңесiн» жүре айтып, жетелеп әкеп бiр залға қамап қояды. Қолсағатқа тағы бiр көз салып қоясыз. Дәлiзде бiр сағаттан астам күттiрiп қойғаны аздай, ендi тағы да сарылып судьяны күтуге тура келедi. Ал судьямен уақтылы кездесу дегенiңiз, бағы жанған байғұс болмаса, бiз сияқты «бейшараларға» арманға айналған. Ал бiздi бiр уақытқа шақырып алып, орта есеппен бiр сағат күттiрiп қою – қазiргi судья­лардың сүйегiне сiңген әдетi. Әсi­ресе, көп жыл жұмыс iстеген тiсқақ­қандары мысыңды құртады. Оларға ерекше «подход» керек. «Көптi көргенiн» дәлелдеуi керек қой. Бекер обалы не керек, жас судьялар сот мәжiлiсiн уақытында бастауға тырысады. Бiрақ, олар да келешекте ағаларынан «үлгi» ала ма деп қорқамын.

Ал ендi мықты болсаңыз, өзiңiз кешiгiп көрiңiз. Атын атамай-ақ қоя­йын, бiр рет 10 минутқа кешiгемiн деп, баламның құрындай судьядан естiме­ген сөздердi естiп, сақалымды кепiл­дiкке салып жатып әзер құтылғаным бар...

Сот алдына жеткеннен кейiн, сот әдiлдiгiн орнату барысында екiншi «қамал» барын қорғаушы қауым жақсы бiледi. Бұл жерде сот қолданатын айла, тәсiлдердiң ауқымы өте кең. Бiр-екi мысал келтiре кетуге тура келiп тұр.

Бiрiншi мысал. К. деген азамат қайтыс болғаннан кейiн, оның мұра­гер­лiк массаға бұрын түспей қалған мүлкiн өзiнiң мұрагерлерiне бөлу үшiн 2009 жылы жаз айында сотқа арыз түсiрдiк. Оның жеке мүлкi – жер телiмi. Жамбыл ауданында орналас­қан. Қалған мүлкi өзiнiң соңғы уақытта тұрған жерi Алматы қаласы, Бостандық ауданында тiркелген. Заң талабы бойынша мұрагерлiктi орындау жерi — мұрагердiң соңғы тұрған жерi болып табылады. Соған қарамай, Бос­тандық аудандық сотының судьясы Ж.Омаров өзiнiң ұйғарымымен «бұл арыздың соттылығы бұл жер емес, мүлiктiң тұрған жерi Жамбыл ауданы болып табылады және бұл арыз ерекше iс жүргiзу тәртiбiмен қаралмайды» деп құжаттарды керi қайтарды. Сонда қалай, сот мүлiктiк дау мен мұрагерлiк массаны және ерекше iс жүргiзу мен талап-арыздың ара жiгiн ажырата алмағаны ма? Мұндай жағдайда бұрын бiз «екiншi жақ судьяны қызықтырған болуы керек» дейтiнбiз. Бұл жерде мүдделi екiншi жақ та, үшiншi жақ та жоқ. Яғни, мұны судья­ның бiлiксiздiгiнен кеткен қателiк демеске амалың жоқ. Әрине, бiз Алматы қалалық сотқа жеке шағым жаздық. Алматы қалалық сотының 2009 жылғы азаматтық iстер туралы алқасының қаулысымен ұйғарымның күшi жойылды. Бiрақ, әлгi солақай ұйғарым көңiлге күдiк ұялатты.

Екiншi мысал. Алматы қаласы №2 Әуезов аудандық сотының сырттай шығарған шешiмiн бұзу туралы арыз түсiрдiк. Бiздiң арызымыз судья Г.Жүсiпқалиеваға түстi. Осыдан кейiн бiз iспен танысуға арыз жаздық. Бiрнеше күннен кейiн келгенiмiзде «iстi мұрағаттан алуымыз керек, басқа күнi келiңiз» деп қайтарды. Айтқан күнi келдiк. Ол күнi де дайын болмады. Басқа күнi тағы келдiк. Әйтеуiр, әупiрiмдеп жүрiп iспен де таныстық. Оның iшiнен бiрнеше құжаттың көшiрмесiн сұрадық. Дайындап қоюға уәде бердi. Бiр күн, екi күн, үш күн өттi. Уәделi көшiрме жоқ. Сақалымызды сапситып бiрнеше рет келiп жүрiп, оны да алдық. Ал ендi сот мәжiлiсiне келсек, ол арыз бергеннен кейiн тура 3 айдан соң басталды. Заң талабына сай бұл iс 10 күнде қаралуға тиiстi. Ендi әрi қарай сот мәжiлiсi қанша уақыт боларын тек судья бiледi. Бұрын мұндай сергелдең өте аз болатын. Осы соңғы екi жылдың шамасында тым көбейiп кеттi. Бұл – iстi компьютермен бөлгеннен кейiн туын­дап отырған мәселе. Шешiмiн тапқан iс әлi шешiлмей компьютерде тұрса, судьяға жаңа iс тағайындалмайды. Мысалы, қарыз берген кiсi екiншi жақты қарызын мәжбүрлеп орындату үшiн сотқа талап-арыз түсiредi. Екiншi жақ алған қарызын мойындайды және дәлелдер де бар. Соттың бiр мәжiлiсiнде шешiлiп тұр. Бiрақ екi айсыз шешiм шықпайды. Ал бiз болсақ, судья мен екi ортадағы кедергiден өте алмай кiрiптар болып жүре беремiз. Бiзде басқа амал жоқ. Кейбiр судьялардың адвокатты шабарман көретiнiн қайтерсiз?!

Үшiншi мысал. Биыл қаңтарда талапкер Б. жауапкер К.-ден шығын өндiру туралы талап-арыз түсiрдi. Осы талап-арыз Алматы қаласы №1 Бостандық ауданының судьясы Р. Жақыповаға түстi. Ол өзiнiң ұйғарымымен талап-арызды қабылдамай, құжаттарды керi қайтарды. Себебi, талап-арыз қазақша жазылған, ал iстегi құжаттар орыс тiлiнде. Оларды қазақ тiлiне аудару керек дейдi. Осы құжаттардың барлығы жауапкердiң өзiнен алынған. Азаматтық iс жүргiзу ко­дексiнiң 14-бабында «iске қатысушылар iстегi басқа тiлде жазылған құ­жаттарды түсiнбей жатса, онда оны сот аудартуға мiндеттi» делiнген. Қазақ тiлi – мемлекеттiк тiл. Iстегi бар­­­­лық құжаттарды аударуға адвокаттың мүмкiндiгi жоқ. Оған көп қаражат керек. Бiрақ сот соған мәжбүр­лейдi.

Төртiншi мысал. Талапкер Л. өткен жылы жауапкерден үй салған шығындарды өтеуге талап-арыз түсiрдi. Бұл талап-арыз Түркiсiб аудандық сотының судьясы Смольяноваға түстi. Осы талап-арыз осы күнге дейiн әлi мән-жайымен қаралған жоқ. Соттың сылтауы көп. Сот iс жүргiзу әрекеттерiн жүргiзгенде талапкердi шақырмайды. Өзiнше шешiм қабылдайды. Мақұл қабылдасын делiк, ендi онымен талапкердi таныстыру керек емес пе? Олай етпейдi. Үй құрылысын сараптамаға бердi. Олар қосымша құжаттар сұрап өтiнiш жазған. Оны сот бiзге берген жоқ. Сосын бiз «неге сараптама уақытында жасалмайды» деп сұрағанымызда, өзiмiзге кiнә тақты. Мiне, судьяның әрекетсiздiгi.

«Судьяның үстiнен неге шағымданбайсыз?», – деп заңды сұрақ қоюыңыз мүмкiн. Шағым жасап көрiңiз. Ол – сiздiң бұдан кейiнгi iстер­де ұтылуыңыздың бiрден-бiр кепiлдiгi. Егер бiрiншi сатыдағы сотта ұтылсаңыз, оны әрi қарай шағым берiп iстi бұзудың мүмкiндiгi жоқтың қасы.