10 қараша 2009
«Болмайды, жаман болады!»
НЕМЕСЕ КЕЙ ЫРЫМ-ТЫЙЫМДАРДЫҢ МӘНI
Ол кезде сiз бала болатынсыз. Алматыдан әпкеңiз келдi. Ести салып үйге қарай құйын-перен ұшасыз! “Әпкем келдi-i-i-i!!!” деп айғайлап. Әжеңiз алдыңыздан шығып қап: “Тек! Жаман ырым бастағаны несi?! Үйге айғайлап, жүгiрiп келушi ме едi?” – деп тыйып тастайды. “Неге?” – дейсiз төргi үйге ұшып бара жатып, “Жаман болады!” деген жауапты құлағыңыз шалып қалады.
Тағы да бала кезiңiз. Еркелiктiң неше түрiн жасайсыз. Сiздiң жылағаныңыз да ерекше, елдiң назарын аудару керек. Сәждеде жатқандай маңдайыңызды жерге тигiзiп жылайсыз, “маған анау ұрысты ғой” деп. Сонда анаңыз келедi де: “Тек! Жер бауырлап жылаушы ма едi?! Құдай сақтасын!” – деп тағы да сiздi тыйып тастайды. “Не болады?” – дейсiз өксiп жатып. “Жаман болады”. Немесе шаршағанда, бiр қолыңызды бүйiрiңiзге таянып тұра қаласыз. Онда да: “болмайды, жаман болады” дегендi естисiз. Жамандықтан Алла сақтасын! Қой деген соң, қоямыз ғой жаман болмасын деп. Соның кейбiреулерiнiң мәнiн бүгiнде түсiнгендеймiн. Сонымен… былай:
Бүйiрдi таянуға болмайды, неге? Өйткенi, қазақ жақын бiр адамынан айырылғанда қос бүйiрiн таянып, жоқтайды. Қатты өксiк, солықтап жылау адамның iшкi органдарына қатты зиян келтiредi, сол кезде екi бүйiрден таяну – адамға үлкен таяныш екен, органдардың төңкерiлiп, бұралуына аз да болса тосқауыл болады-мыс.
“Күлдi баспа”. Бұл – тазалыққа байланысты. “Босағаны керме” – қазақ ұғымында әйел мен ер қос босаға сынды, оны керу – екеуiнiң арасын ажырату деп бiлген.
Бiрде әкем үйге көңiлсiз оралды. Өз шаруасымен кетiп бара жатқан әкемнiң алдын бос шелек ұстаған бiр әйел кесiп өтiптi. Әлбетте, әкем оны көңiлiне алып қалған. Сол күнi құжаттары дұрыс болмай, жолы болмағаны үшiн үйге қатулы келген екен. Кiре сап бiзге: “Бiрде-бiреуiң ер адамның жолын кесiп өтушi болмаңдар!” – деп қатаң ескерттi. Содан кейiн мен бiреудiң жолын кесiп өткендi қаламаймын.
Есiнегенде ауызды қолмен жабу. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) есiнегенде аузын оң қолының iшкi жағымен не сол қолының сырт жағымен жапқан екен. Есiнегенде, шайтан адам аузына балаларын тастап жiбередi. Демек, бұл тыйым – сүннет.
Ырым-тыиымның денi жақсы болсын деген ниеттен туғаны ақиқат қой, бiрақ кейбiреуi дұрыс емес пе деп ойлаймын. Мәселен, мен жол кесуге болмайды немесе бүйiрдi таянба дегендi онша түсiне алмаймын. Әрине, миыма мықтап сiңген соң оларды жасамаймын да ғой, бiрақ көңiлiм қаламайды. Есiкке таға iлу не босағаға асықты жiлiк iлу бақыт әкеледi дегенге де сенбеймiн. Адам әр кез жақсы ойда жүрсе, Алладан сұраса, бақыт асықты жiлiксiз-ақ келедi деп ойлаймын.
CIЗ НЕ ДЕЙСIЗ?
Дулат Исабеков,
жазушы:
– Ырымдарға сенбесең де, «солай болып қалса қайтем» деп психикаңа керi әсер етiп тұрады. Ондай сәттерде мүмкiндiгiнше, көңiлге алмауға тырысамын. “Аяқты шешкенде сол аяқтан бастап шешу, кигенде оң аяқтан бастап кию, жатарда жаман ойламау керек” дейдi. “Ымыртта ұйықтама” дейтiн бұрын. Мистика бойынша, “сол уақытта жын қоныс ауыстырады, көшiп жүредi екен. Сол кезде ұйықтап жатқан адамның үстiнен өтiп кетсе, есалаң болады” дейдi. Ол да тiршiлiк, тұрмысқа байланысты шыққан ба деп ойлаймын. Сол уақытта қой келедi ғой, қарбалас болады. “Түнде тырнақ алма” дейдi. Қазiр үнемi түнде алып жүрмiн ғой, күндiз уақыт та жоқ алатын. Шамасы, ол кезде қараңғы, қазiргiдей жарық жоқ, қолдарын кесiп ала ма екен, – деп жазушы әзiлдеп күлiп қойды.
– Кей режиссерлер бiр киноны түсiрiп бiткенше сақалын алмайды, шашын түзетпейдi. Ал сiзде бар ма осындай нанымдар?
– Кейде жазып отырғанда ручкаңның пастасы бiтiп қалады, сиясы түспей қалады, сол кезде орнымнан тұрып кетемiн. Ары қарай жазбаймын. Жалқаулық та ұстап тұрады оның үстiне. Кейде “жарық өшiп қалса екен” деп ойлап тұрасың (күлдi). Кейде “тәжiрибелi жазушы” деп жатады ғой, менiңше, жазушы ешқашан тәжiрибелi бола алмайды, үстелге отырарда мiндеттi түрде тәжiрибесiз жазушыдай жүрексiнедi, тiптi, шығарма жақсы шығып жатса да жүрексiнiп барам столға.
Ләйле Ноғайқызы,
көпбалалы ана, ұстаз:
– Кiшкентай күнiмiзден “Ассаламуалейкум, ай көрдiм, аман көрдiм, жақсылықты заман көрдiм. Жаңа айда жарылқа, ескi айда есiрке” деп айтуды үйрендiк қой. Бұл жерде айға табынып тұрған жоқпыз, осы күндi көрсеткен Аллаға шүкiр деп тұрмыз. Бұл да – дұға. Бұрын бiздiң қолымызға сүйел шыққанда “ай толысып келе жатқанда қолыңды жуып көрсетсең, кетедi” деп жататын. Сүйел де ластықтан шығады ғой, бұның да астарында тазалық жатады.
– Ал ер адамның алдынан бос шелекпен кесiп өтпе деген ырымға қалай қарайсыз?
– “Ер адамның алдынан бос шелекпен кесiп өтпе”, “жағыңды таянба” дегенде жеке тұлғаның мәдениетi жайлы айтылып тұр деп ойлаймын. Адам ата да Хауа анадан бұрын жаралған ғой. Ер адамды сыйлау – ырым-тыйымда айтылса, ол да ешқандай шектен шыққандық емес, қайта әдеп.
Тамара Асар,
әншi:
– Өз басым “сол көзiң тартса – жабырқап, оң көзiң тартса – қуанасың” дегенге сенем.
– Ал “бүйiрiңдi таянба”, “жағыңды таянба” дегенге ше?
- Оған да сенем. Этикалық, эстетикалық мәнi бар деп ойлаймын. Мәселен, жақ таянса, адамның бет-әлпетi өзгередi. Қыз балаға “көсiлiп отырма” дейдi. Көсiлiп отырған соң, ыңғайсыз көрiнедi, үнемi жинақы жүру керек. Кiшкентай кезiмiзде “күлдi баспа, үйiң өртенедi” деп жататын. Мен өте ырымшылмын.
– Кез келген ырымды естiсеңiз болды, орындай бересiз бе?
– Бiр рет естiп қалып, көңiлiме алсам, мiндеттi түрде орындаймын. Балама үнемi “оң аяқтан бастап ки, оң жеңiңдi бiрiншi ки, киiмдi терiс iлме” деп айтып отырамын. Сахнаға шыққанда да оң аяғыммен шығамын. Ата-әженiң тәрбиесiн көрген соң, бәрi өмiрiңе сiңiсiп кетедi екен.
Кәмшат Әбiлқызы.
"казак ырым етедi, ырымы кырын кетедi"
Бір бай қызын ұзатады. Қызының жасауымен қосып бір сандық қосады да, бірақ, не салғанын қызына айтпайды. Тек сол сандықты еліне барғанша ашпауын қатаң тапсырады. Сонымен қыздың көші жолға шығады. Жары жолға келгенде шыдамаған қыз сандықты ашып қалса, ішінде саудыраған сүйек екен. 40 кәрі жілік. Байыбына бармаған қыз ашуланып "маған саудыраған қу сүйекті неге салған? Жүкті ауырлатқанша..."-дейді де, сол жерге лақтырып кете барады. Сол күні түнде 40 қарақшыға жолығып, тоналады ғой. Сонда қарақшылардың басшысы айтыпты:
-Жолда әлгі жерде 40 жігіт қалып қоймағанда сендерді қолға түсіріп, мол олжаға ие бола алмас едік-деп.
Байдың қызы өкініштен бармағын шайнаған екен. Сонда әр кәрі жілік алпамсадай бір жігіт боп көрініп, қарақшыларды қорқытып келген екен ғой. Содан бері кәрі жіліктің орны қазақтың босағасы болыпты.