Заңгерлердiң халықаралық одағының төрағасы Андрей Требков Н.Назарбаевқа «Фемида» сыйлығын не үшiн бердi?
Қола берiп, алтын алу үшiн
Ұялсын дегенi де...
Демократияның дамуыны үлес қосқаны үшiн
Адам құқығы көп тапталатын елдiң басшысы алатын сыйлық бұл...
АЙТЫЛҒАН СӨЗ
Сталин ашқан Академия тәуелсіздікке қол жеткен кезде жабылды. Қазақ Үкіметі оның жабылуына айдың күннің аманында жол берді. Бұл – біздің саяси жүйенің қателігі. Бұл – факт. Сөйтіп, 70 жылдан астам тарихы бар Қазақ Академиясының құны бар-жоғы 500 доллар болып шыға келді. Оның бағасын Үкімет те, академиктер де солай деп бағалады.
Автор: Асқар Жұмаділдаев, Профессор, физика-математика ғылымдарының докторы
Жетiсудағы Жаркент шаһарына жолы түскен адам таңдай қағып, тамсанбай өте алмайтын бiр керемет бар. Ол – Уәли бай мешiтi. 1895 жылы Жоңғар Алатауының қарағайларынан қиюластырып, бiр шегесiз салынған ескi жәдiгерлiктiң бас шеберi Хон Пик деген қытай азаматы болған деседi. Ол мешiт құрылысына қанша ағаш кетедi дегенде “артық та емес, кем де емес, мынадай мөлшерде болсын“ деп кесiп айтқанда халық таң қалысады. «Құрылыс болған соң бiр арба артық, бiр арба кем деген секiлдi...» деп сөз бастағандарға тағы да қайталап «жоқ, мынадай мөлшерде болсын» дейдi. Расында, құрылыс аяқталғанда, басы артық сынық қиынды да қалмаған.
Көрнектi мемлекет және қоғам қайраткерi, саясаткер Алтынбек Сәрсенбайұлы көзi тiрiсiнде Еренқабырға тауының бiр бүйiрiне тұмсығын тығып жатқан Лабасы шыңына шығуды мақсат еттi. «Дайындықтарың жақсы болсын, жiгiттер. Алдымен Беделбай шатқалынан Күнбелге дейiн менiмен бiрге жаяу жүрiп көрiңдер. Әбден шыныққан соң келесi жылы Лабасыға шығамыз». Асыл азамат мұны 2005 жылы айтқан едi. 2006 жылы бұл ойлағаны iске аспады. Саяси тапсырыспен жасалған қастандық оның және қасындағы екi серiгiнiң өмiрiн қиды. Алтекеңнiң осы ниетiн орындауды бүгiнде жерлестерi, бауырлары, жолдастары қолға алып, дәстүрге айналдырған.
НЕМЕСЕ «НИЧЕГО, КАЗАХИ НЕ УМРУТ» ДЕГЕН СӨЗ КIМНЕН ШЫҚТЫ?
«Ұлтын сатқан адам көмусiз қалады» дейдi өзбектер. Шынында да, өзбектер ұлтын сатқан адамды ешуақытта аямайды. Қатаң жазалайды. Бұрын да солай болған, қазiр де солай.Ұлтын сатқан пақыр егер тiрi болса – елден кетедi (әрине, кетiредi), ал елден кетуге мұршасы жетпей, оралы келмей өле қалса – оның жаназасына ешкiм жиналмайды. Тiптi, оның сүйегi де көпшiлiк молаға жерленбейдi. Оқшау, бөлек жерге (онда да қалтарыстау, елеусiздеу жерге) қойылады. Өзбек ағайындардың «көмусiз қалады» дейтiнiнiң де мәнiсi осы. Ендi осы жерде бiздiң бiраз оқырмандарымыз «Бұрын солай болса солай болған да шығар, ал ендi қазiргi өркениет заманында...» деп, бiздiң сөзiмiзге күдiк келтiруi де мүмкiн.
Өнбейтiн дауды қууға әуес өспейтiн ел болып барамыз жылдан-жылға. Әңгiме – «Өлсем көрден тұрғызатын құдiретiм – Сөз менiң!» деп Несiпбек ақын айтқандай, сөз өнерi, әдебиет жайлы. Өнбейтiн дау да сол жайлы. 2008 жылдың қорытындысы бойынша «лайықты шығарма жоқ» деген сылтаумен Қазақстан Республикасы Мемлекеттiк сыйлығы берiлмей қалғаны аян. Үлкен дау сонда туды. Тосын тұтанған от бүкiлелдiк өртке айналып кете жаздап, әйтеуiр аман қалдық. Ол жолы да жөнсiздiк болып едi. Ендiгiсi мынау... Жалпы, уақыты уағыздалып, кезеңi анықталып, жылы белгiленген жүлде сол шартқа сәйкес берiлуге тиiс! Егер Мемсыйлық шартында «Бұл жүлде ғасырға ұласса да тек бүкiл ғаламды дүр сiлкiндiретiн шығармаға ғана берiледi» деген сөз болса,
ҚОС БАТЫРДЫҢ ТАРИХТАҒЫ ОРНЫ, МАХАМБЕТ ПЕН ИСАТАЙ СЕКIЛДI, БIР-БIРIНЕН БӨЛIНБЕК ЕМЕС
Маңғыстау облысының Түпқараған ауданы дәл қазiр Иса–Досан көтерiлiсiнiң 140 жылдығын атап өтуге дайындалып жатыр. Бiз осы өлкенiң өткенiн бiр кiсiдей зерттеп, зерделеген жазушы һәм журналист, Махамбет сыйлығының лауреаты Әбiлқайыр Спанды осы тақырыпта аз-кем әңгiмеге тартқан едiк.
– Әбiлқайыр аға, Адай көтерiлiсi деген сөз тiркесi ел аузында көп айтылады. Жалпы патшалық Ресейдiң, сосын Кеңес одағының қол астына қарағалы Адай руы қанша рет көтерiлiске шыққан?
Шәмшi Қалдаяқовтың, Шәкеңнiң өмiрiнiң соңғы 7-8 жылында жиi араласып, ұзақ-ұзақ сыр шертiсiп, сазгердiң жүрек түкпiрiне терең бойлауға саналы түрде ұмтылыс жасағаныма бұл күндерi шүкiршiлiк етемiн. Өйткенi қазақтың ұлы перзентiмен бiрге өткiзген асыл уақыттың қадiрiн бiлiп, танып-бiлгiм келген сұрақтардың жауабын өз аузынан естiдiм. Ол кiсi туралы жеңiл-желпi қаңқу сөздер мен қылжақбас әзiл-оспақтардың шындыққа жанаса бермейтiн жамау-жасқаулары көп екенiн бұрын да шамалаушы едiм. Қазiр де байқап қалам...1983 жылдың жазында бiздiң Шубаровка деп аталатын ауылдағы (сол кездегi Бөген, бүгiнгi Ордабасы ауданы) үйiмiзден аттанып
...Оңтүстiк Қазақстан облысы әкiмiнiң бiр орынбасары сiз жиi көтерiп жүрген ұлт, тiл мәселесiне кейде жасырын, кейде ашық түрде қарсы саясат жүргiзiп келедi. Билiк елiмiздi бастауын «американдық ұлттан» алатын «қазақстандық ұлтқа» көшiрмекшi болғанда сiз аштық жарияламаққа бел будыңыз. А.Әшiмов, Т.Кәкiшев, М.Мырзахметов, Д.Исабеков, С.Сматай, Н.Нүсiпжанов секiлдi өнер, әдебиет, ғылым қайраткерлерi және елiмiздiң өзге ұлтжанды азаматтары, барлығы 4 мыңнан астам адам, сiзбен бiрге аштық жариялайтындықтарын бiлдiрдi. Нәтижесiнде, билiктi ұлт мүддесiмен санасуға мәжбүр еттiңiздер.
Бiзде бүгiнде не көп? Ғылыми атақ көп! Әсiресе билiк жақта. Өкiмет пен үкiмет, парламент, ассамблея дегендердегi шенеунiк, депутат атаулының арасында пәлен де түглен ғылымдардың кандидаттары, докторлары ма, академик пе, әйтеуiр, құралақан жүргендерi аз. Сондай нән атақтылардың бiрi Мырзатай Жолдасбеков мырзаның басқалардан бiр артықшылығы бар, ол – сөз байлығы («тiл байлығы» деп ұғып қалмаңыздар, бұл екi байлықтың арасы Астананың Алматыдан қашықтығындай). Онысы «Егемен Қазақстан» газетiнде Олжас Сүлейменов туралы жарияланған екi етектей мақаласынан тағы менмұндалап көрiндi.
Жасыратыны жоқ, күй өнерi әлi де өзгеше дамуды, қайта қарауды қажет ететiнi сөзсiз. Ол жөнiнде жастайынан күйдiң сөлiн қанып iшкен домбырашы, прозашы, мифология зерттеушiсi, музыка сыншысы, аудармашы, домбыра жасау шеберi, “Бiржан сал” фильмi сценарийiнiң авторы Таласбек ӘСЕМҚҰЛОВ былай ой қозғайды. – Мен бұрынғы Семей облысы Айғыз ауылында нағашы атам, күйшi Жүнiсбай Стамбаевтың қолында өстiм. Байдың баласы болғандықтан абақтыға айдалған атам 1944 жылы елге келгенiмен, 9 жыл НКВД-дың назарында болады. Тек Сталин өлген соң ғана еркiндiктi сезiнген атам атқа мiне салып, Қарқаралыны бетке алады.
– Жаным, подруга, бүгiн үйге қонақтар шақырдым. Қолың бос болса көмектесiп жiбершi, өзiм жалғыз үлгермей жатырмын, – деп звондаған Нұрияның даусында өзiмсiнген жалыну бар едi. Қыз кездерiнен бiрге бойжетiп, бiрге есейiп өскен Нұрия шақырған соң ақкөңiл Мәдина бар жұмысын тастай салып қаланың екiншi шетiндегi құрбысының үйiне таксилетiп жетiп келдi. Келсе, Нұрия телефонға жабысып отыр. Қонақ күтетiн адамға ұқсамайды.
– Қонақтарды қай мезгiлге шақырдың? Дайындығың қайда? – деген сұрағына Нұрия бейқам кейiпте:
Белгiлi тюрколог ғалым, президенттiң мәдени орталығының директоры Мырзатай Жолдасбековтiң «Егемен Қазақстанның» бетiнде «Елiнiң елшiсi, ұлтының ұяты» атты мақаласы жарық көрген едi. Мырзатай ағамыз ақын, саясаткер Олжас Сүлейменовтiң еңбегiн саралай келе оны «ұлтымыздың ұяты һәм намысы» деп бағалапты. Оны эпостың қаһарманына балап, тiптi Олжас тұрған жерде марқұм Айтматов өрелi ой айта алмаған кезi болғанын еске алады. Олжастың дарыны мен талантына, оның елiне сiңiрген еңбегiн шегiне жеткiзе дәрiптеген ғалым М.Жолдасбеков бұл материалда елдiң қытығына тиетiн бiрнеше мәселенi қозғай кетiптi.
Жуықта Ерейментау қаласында халық ауыз әдебиетiнiң iрi өкiлi Үмбетей жырау Тiлеуұлына ескерткiш орнатылып, ақындар мүшайрасы өткiзiлiп, ас берiлдi. Ұлтымыздың басынан өткен нәубеттi кезеңдердiң бiрi – Шоқан Уәлиханов «ерлiк ғасыры» деп атаған ХVIII ғасыр. Қазақ деген халықтың тағдыры таразыға тартылған осы бiр алмағайып уақытта ел намысын ту етiп атқа мiнген батырлардың жанында қашанда ордалы елдiң ой-арманын арқалаған ақындар мен жыраулардың жүргенiн тарихтан бiлемiз. Солардың бiрi – Үмбетей жырау Тiлеуұлы.
16-19 тамыз аралығында Астана қаласында «Заңғар» шығармашылық бiрлестiгiнiң ұйымдастыруымен III Республикалық «Қаламгер - Азамат» жас тiлшiлер форумы өтедi дегендi естiген кезде қызығушылығымыз артқан едi. Басқаны қойып журналистика саласының өзiнде күрмеулi мәселелер шаш-етектен. Бұл сол түйiндi мәселелердiң шешiмiн таппаса да, тiгiсiн жазуға жарап қалар деп үмiттенгенбiз. Қазақстанның түпкiр-түпкiрiнен келген жас қаламгерлердiң бiлiктiлiгiн артыруға мұрындық болар деген форумның «әттеген-айлары» амалсыз қолымызға қалам алғызды.
Шоқан Уәлиханов 1856 жылдың 1 тамызынан бастап қазан айының 15-iне дейiн Құлжа қаласына сапар жасайды. Соның нәтижесiнде “Қытай империясының батыс өлкесi және Құлжа қаласы” атты еңбегiн жазады. Онда автор өлкенiң әкiмшiлiк құрылысымен, Шығыс Түркiстанның көне заманнан бастап, оны Қытай жаулап алғанға дейiнгi саяси тарихымен таныстырады. Туындының ең көп бөлiгi Қытай мен Орта Азиялық деректердi қамтиды. Шоқан өзiнiң Құлжаға барған сапарын қызғылықты етiп, көркем тiлмен баяндаған. Шекаралық Жоңғарияны мекендеушi халықтардың өмiрi мен тұрмыс-салты суреттелген.
