Aйқай-шумен төрт жыл дегенде әрең жарық тарт­тық. Өз есебiмiзден. Әрбiр шаңырақ 125 мың теңгеден төледi. Ал 125 мың теңге төлеуге шамасы жетпегендер әлi жарықсыз отыр, – деп сөз бастады 74 жастағы зейнеткер Талшын Алдашова. – Мұнда я таза ауызсу жоқ, я қатқыл жол жоқ. Мектеп, медпункт атымен жоқ. Балабақшаны тiптi сөз етпей-ақ қоя­лық. Не керек, мәселе шаш-етектен. Жағдайымызды айта-айта шаршадық. Нешеме мәрте баспа­сөз қызметкер­лерi келдi. Жазды. Әкiмқаралар жиналыс өткiзедi. Уәде етедi. Бiрақ, пәлендей өзгерiс жоқ. 

Зейнеткер апайдың айтуынша, “Қошмамбет” елдiмекенiнде шиеттей бала-шағасы бар отбасы көп. Күндерiн әрең көруде. Жұмыссыз, екi қолға бiр күрек таба алмай жүргендер қаншама. “Жағдайымыз қиын. Ең болмағанда ауыз су, жарық, қатқыл жолды түзеп берсе екен. Атақ-даңқы жер жарып тұрған Қазақстанда, одан қалса, мына Алматыға тиiп тұрған “Қош­мамбеттiң” жағдайы осындай болса, өзгелерге не жорық?!” – дейдi тұрғындар таңданып.     

 

Үш жылдан берi жарықсыз отырған Болат ағай: “Ауылдың ахуалын айтып қанша шырылдасақ та, ешкiм құлақ түрмейдi”, – дейдi әбден күдер үзген кейiппен. Отағасының отбасымен Қазақстанға көшiп келгенiне алты жыл болыпты. Он сотық жердi үш жыл бұрын үш мың долларға сатып алған екен. “Өзбекстанда жүргенде шопандар­ға күлетiн едiк. “Жарықсыз, майшаммен отырады” деп. Бүгiнде шопандардан да бетер болдық”, – дейдi ол.

Тұрғындар жер телiмiн сатып алғанда “Қошмамбет-2” ауылына жарық, ауызсу, қатқыл жол, жаңа мектеп, медпункт салынады” деп аудан әкiмшiлiгi уәде еткен екен. Бiрақ, қазiр түк те жоқ. Әсiресе, мектептiң жайы қиын-ақ. Балалар күнде үш шақырым жердегi “Қошмамбет-1” ауылындағы мектепке қатынап оқиды. “Қошмамбеттiң” балалары майшаммен сабақ оқи­тын­дары аз болғандай, сабаққа бару үшiн бiр күнде алты шақырым жолды жаяу жүредi.

“Мына ауызсуды қаланың итi де iшпейдi”

Ауыл iшiн аралап келемiз. Қабыр­ғасын қалап, шатырын жапқан, алайда құрылысы толық аяқталмағандығы сонадайдан менмұндалап тұратын үйлер көп-ақ. Сыртын лаймен сылап қана қойған шағын үйдiң жанында екi-үш бала ойнап жүр. Балалардың өздерi де, киiмдерi де жүдеу. 

Төрт бала тәрбиелеп отырған Ләззат Ботаева: “Жасыратын түгi жоқ, ауылдың жағдайы өте нашар. Мектеп – қашықта. Жолымыз батпақ. Балаларымыз кейде сабақтан қалып қояды. Күн қатты суып кетсе, жiбермеймiз. Сырқаттанып қалса, көмек беретiн дәрiгер де жоқ. Ауызсуымыздың сиқы мынау. Мал iшетiн арықтан су аламыз. Сенбе­сеңiз, iшетiн суымызды көрiңiз. Қаланың итi де iшпейдi бұл суды. Шынын айту керек, Өзбекстанда мұндайды көрмеген едiк. Судан қиналмадық. Аулада тұп-тұнық таза су ағып тұратын. Газ күнi-түнi гүрiлдеп жанатын. Ал мұнда ше? Жұтқанымыз – көмiр, түкiргенiмiз – лай. Асылы, “Қошмамбеттiң” мұндай тiршiлiгi, тұрғындардың жанайқайы әкiм мырзалардың құлағына жетпей жатқан сыңайлы. Әйтпесе, төрт-бес жылдан берi, ең болмаса, бiр мәселемiздi шешiп бермес пе едi? – деп, бар шындықты ашық жайып салды. 

 

“Мәселен, – дедi осы арада сөзге қосылған Жұмабай Жарыл­қағанов, – Өзбекстанда үйдiң қазығын қағып, қабырғасын көтере бас­тағаннан үкiмет жарықты жал­ғап, газды тартып беретiн. Ауызсудан да кенде болған емеспiз. Тек жұмыс жоқ болатын. Егiн егiп, мал ұстайтынбыз. Ал мұнда ше? Тұйыққа тiрелдiк. Кейде: “Ауылға қайтып кетсек пе екен?” – деп ойлаймыз. Мүмкiн қайтатын да шығармыз. Естуiмiз­ше, бес жылдан кейiн керi қайтуға болатын көрiне­дi. Керек болып жатса, алған квотаны қайтарып беремiз”, – дейдi.

“Қайда барсақ та, парасыз жұ­мы­сың бiтпейдi. Тiптi, анықтама қағазды әрең аламыз. Қазақстанның қағазстанға айналғаны рас. Азаматтығың жоқ болса, тiптi жаман”, – дейдi тұрғындар қынжылып.

– Үй-жайымыздың сиқы мынау. Өзбекстандағы даңғарадай кең баспанам, Қазақстанға келiп кiшкентай лашыққа айналды, – дейдi Жұмабай Жарылқағанов.

“Қошмамбеттiң” тұрғындары “қызықтың көкесiн” көктемде көредi екен. Нақ тiзеден келетiн лай-батпақты әрлi-берлi кешу кiмге оңай тиедi дейсiз?! Ұмытып барады екенбiз-ау, Қарасай ауданының әкiмшiлiгi жазда қатқыл жол салып берiптi. Екi машина тас төсеп. Бiрақ, әлгi жол бiр-екi рет жаңбыр жауғаннан кейiн кәдуiлгi лайсаң жолға айналыпты. Қиыршық тастың бәрi жерге сiңiп жоғалыпты.    

 

Тұрғындардың сөзiне сенсек, осы 150 үйден жоғары бiлiмi бар жүз адам табылады екен. Бiрақ, олардың iшiнде жұмыс тауып жатқаны шамалы. Жұмыссыздардың саны тым көп. Қалтасында дипломы бары да, жоғы да базар жағалап кеткен. Бiреуi – сауда жасайды, екiншiсi – арба сүйрейдi. Таңғы бес­те шығып, түнгi тоғызда бала-шағасына әрең оралатын ата-аналар қаншама?! Әйтеуiр, күнкөрiс­тiң қамы. Төрт баласына берiлетiн бес мың теңге жәрдемақымен күнелтiп отырған отбасының қатары да бұл ауылда көп екен. Былайша айтқанда, алты жан бiр айда бес мың теңгенi талшық етiп отыр.

“Қошмамбет-2” ауылына көшiп келiп жатқан отбасы көп. Қазiрдiң өзiнде мұндағы оқушы балалардың саны 105-ке жетiптi. Сөз жоқ, ауылға мектеп ауадай қажет. Дәл қазiр, ең болмаса, 1-4 сыныпта оқитын балаларға бастауыш мектеп салып берудi ойластырған жөн. “Көгiлдiр отын тарту үшiн әрбiр отбасы 300 мың теңгеден жинауы керек” деген сыбысты да осы ауылдан естiдiк. Жұмыссыз, әупiрiмдеп күнкөрiп отырған жұрттың бұған шамасы жете ме? 

Кейбiр ресми емес деректерге сенсек, дәл осы ауылдағы қордаланып қалған мәсе­ле­­лердi шешу үшiн үкiмет 60 миллион теңге бөлген көрiнедi. Бiрақ, бұл қаржының қызығын, неге екенi белгiсiз, ауыл тұрғындары көрмей отыр.

Айтпақшы, ауыл балалары оқитын Қошмамбет орта мек­тебi “Қошмамбет-1” ауылындағы 250 оқушыға арналған. Дегенмен, бүгiнгi таңда мұнда 602 бала оқиды. Екi ауысымда. Әр сынып шамамен отыз-отыздан үшке бөлiнген. Аталған мектеп­тiң директоры Ольга Ордабаеваның айтуынша, аудан әкiмшiлiгi осы жылдың жоспарына су жаңа мектеп салуды енгiзiптi. “Мектеп пен ауылдың арасы үш шақырымдай. Қыс мезгiлiнде, әсiресе, аязды күндерi балалар қатты қиналады. Бастауыш сынып оқушыларын кейде ата-аналары алып келсе, сабақ аяқталған соң, балалар бiр-бiрiн күтiп, бiрiн-бiрi сүйрелеп, жетелеп өздерi кетедi. Сондықтан ау­дан әкiмшiлiгi осы тоқсанда арнайы көлiк бөлуге уәде еттi”, – дейдi мектеп директоры. 

Ауыл шаруашылығы министр­лi­гiнiң таратқан мәлiметтерiне қарағанда, 2009 жылы республика бо­йынша аймақтық елдiме­кендер саны 7093-ке жетiптi. Бұлардың 2473-iнiң жағдайы – жақсы,     4490-ы – орта, 103-i – төмен деп ба­ғаланған. Қалған 27 ауылда ешкiм тұрмайды (көшiп кеткен). 116 ауылға электр энергиясы, 6522 елдiмекенге газ құбыры тартылмаған.

Қазақстанның 3019 ауылында – кiтапхана, 4224-iнде – клуб,    7074-iнде – кинотеатр жұмыс iстемейдi. Бiлiм және ғылым министрлiгiнiң деректерiне сүйенсек, елiмiздiң 1434 елдiмекенiнде мектеп жоқ. Ал 7093 ауылдың қан­шасында балабақша, қаншасында денсаулық сақтау нысаны бар екенi, қаншасы ауызсумен қамтылғаны, қаншасына қатқыл жол салын­ғаны нақты көрсетiл­меген.